Kilka dni temu otrzymałem serię pytań dotyczących możliwości fotografowania psów i korzystania z wykonanych w ten sposób zdjęć:
- Chciałbym zapytać jak wygląda sprawa fotografowania cudzych psów i rozpowszechniania zdjęć zarówno w celach zarobkowych jak i nie zarobkowych.
- Czy można fotografować bez pozwolenia właściciela, rozpowszechniać i/lub czerpac zyski z takiej fotografii. Czy psy rozpoznawalne, o wybitnych osiągnięciach, które sa niejako wizytówką hodowcy/właściciela są traktowane inaczej?
- Jak sprawa wygląda fotografowania psów ich przewodników na zawodach pokazach, wystawach. Zakładam ze jeśli widoczny jest wizerunek przewodnika to trzeba mieć pozwolenie, a co z psem?
Pytania są o tyle istotne i interesujące, że nie ma na nie dobrej odpowiedzi. Jest to jedno z tych zagadnień, które należą do prawnej „szarej strefy”. W przeciwieństwie do ochrony prawa do wizerunku, czy innych dóbr osobistych albo ochrony praw autorskich – brak przepisów, które przyznawałyby jednoznaczną ochronę właścicielowi, czy hodowcy takiego psa. Co zasady – zagadnienie fotografowania cudzych psów i rozpowszechniania zdjęć zarówno w celach zarobkowych jak i nie zarobkowych nie podlega regulacji prawnej.
W dalszej części wpisu odnoszę się do psów, jednak oczywiście te same zasady znajdują zastosowanie do innych gatunków zwierząt.
Pies nie korzysta z ochrony prawa do wizerunku, ani innych dóbr osobistych – te są bowiem w sposób nierozerwalny związane z człowiekiem. Psa nie sposób też uznać za utwór, w rozumieniu prawa autorskiego – niezależnie od tego, jak dużo wysiłku włożył hodowca w jego hodowlę.
Z drugiej strony, osiągnięcia psa mogą stanowić ważne źródło dochodów hodowcy – a w pewnych okolicznościach wykorzystywanie fotografii takiego psa może stanowić pasożytnictwo, które nie powinno zasługiwać na aprobatę. Przykładowo – takim zachowaniem mogłoby być wykorzystywanie fotografii psa stanowiącego filar jednej hodowli, do reklamowania zupełnie innej hodowli.
Czy można fotografować bez pozwolenia właściciela, rozpowszechniać i/lub czerpać zyski z takiej fotografii. Czy psy rozpoznawalne, o wybitnych osiągnięciach, które są niejako wizytówką hodowcy/właściciela są traktowane inaczej?
Nie ma jakiegokolwiek przepisu, który nakazywałby uzyskiwanie zgody właściciela psa na wykonanie, czy rozpowszechnianie fotografii. Niezależnie od tego, jakie są osiągnięcia psa, jaka byłaby jego wartość rynkowa, czy znaczenie dla hodowli – ogólne zasady są takie same.
Jak sprawa wygląda fotografowania psów i ich przewodników na zawodach pokazach, wystawach. Zakładam ze jeśli widoczny jest wizerunek przewodnika to trzeba mieć pozwolenie, a co z psem?
Tu reguła jest dokładnie taka sama. Psy mogą być fotografowane zasadniczo bez ograniczeń – towarzyszący im ludzie z zachowaniem wszelkich zasad dotyczących prawa do wizerunku. Przewodnik może być więc fotografowany, gdy stanowi jedynie element większej całości, względnie gdy można mu przypisać status osoby powszechnie znanej. Zdjęcie psa razem z przewodnikiem będzie tu podlegać takim samym ograniczeniom, jak fotografie samego przewodnika.
Możliwości ochrony
Czy zatem właściciel lub hodowca fotografowanego psa, który uważa, że jego interesy zostały naruszone, jest całkowicie bezbronny? Nie do końca, jednak jego pozycja jest znacznie trudniejsza, niż w przypadku osoby, której naruszono prawo autorskie lub prawo do wizerunku.
1) Naprawienie szkody
Przede wszystkim taki właściciel lub hodowca może skorzystać z ochrony na tak zwanych zasadach ogólnych. Zasady ogólne to przepisy kodeksu cywilnego, które pozwalają poszkodowanemu na rekompensatę poniesionej szkody, nawet wówczas, gdy działanie sprawcy szkody nie narusza żadnych innych konkretnych przepisów.
Główną podstawą ochrony dla właściciela może stanowić art. 415 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym Kto ze swojej winy wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia. Ogólny charakter tego przepisu jest dla poszkodowanego zarówno ułatwieniem, jak i utrudnieniem. Ułatwieniem – ponieważ pozwala na uzyskanie ochrony także w takich przypadkach, jak ten opisywany – gdy brak szczegółowej regulacji określającej prawa i obowiązki stron.
Natomiast wystąpienie z takim roszczeniem, jest możliwe, tylko w określonych sytuacjach. Właściciel lub hodowca psa musi ponieść szkodę – czyli konkretny, materialny uszczerbek, w związku z działaniem drugiej strony. Taką szkodą może być np. obniżenie wartości cennego psa, wskutek wykorzystywania jego zdjęcia przez osoby trzecie, do promowania przedsięwzięć innych niż hodowla jego właściciela.
W praktyce jednak w tego typu sprawach wykazywanie szkody nie jest łatwe. W gruncie rzeczy szkoda poniesiona przez „wykorzystanie wizerunku psa” najczęściej będzie nieostra i niewymierna. Powiedzmy, że sukcesy psa były rezultatem ogromnego wysiłku hodowcy – teraz inna osoba fotografuje takiego psa i wykorzystuje jego wizerunek do promowania samego siebie, równocześnie trwoniąc wartość wypracowanej przez hodowcę reputacji. Bez wątpienia jest to zachowanie naganne, jednak jeśli taki hodowca zdecyduje się na skorzystanie z drogi sądowej, będzie musiał udowodnić poniesienie szkody i jej konkretną wysokość – a wycena reputacji, czy straconego wysiłku nigdy nie jest prosta.
2) Nieuczciwa konkurencja
Drugą możliwością uzyskania ochrony jest skorzystanie przez hodowcę z przepisów o nieuczciwej konkurencji, które stwarzają poszkodowanemu nieco szersze możliwości działania, z pewnym jednak ograniczeniem – ustawa o nieuczciwej konkurencji znajdzie zastosowanie w przypadku tych hodowców, którzy mają status przedsiębiorców w rozumieniu tej ustawy (hodowla jest dla nich działalnością zarobkową lub zawodową). W przypadku nieuczciwej konkurencji także przeciwnik musi być przedsiębiorcą – umieszczenie fotografii w internecie przez osobę nie mającą związku z działalnością gospodarczą, nie będzie stanowiło czynu nieuczciwej konkurencji, niezależnie od tego, jak wielką szkodę wyrządzi takiemu hodowcy.
Czym jest czyn nieuczciwej konkurencji? Najogólniej rzecz ujmuje art. 3 ustawy, zgodnie z którym jest to działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli zagraża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji kwalifikuje także pewne określone zachowania jako czyny nieuczciwej konkurencji – jeden z nich, mogący znaleźć zastosowanie w sprawach, o których mowa, to rozpowszechnianie nieprawdziwych lub wprowadzających w błąd wiadomości o swoim lub innym przedsiębiorcy albo przedsiębiorstwie, w celu przysporzenia korzyści lub wyrządzenia szkody.
W przypadku podjęcia przez przedsiębiorcę takiego działania, ustawa o ochronie nieuczciwej konkurencji, pozwala poszkodowanemu na wystąpienie do sądu z szeregiem roszczeń, w zależności od tego, na czym dokładnie polegało działanie nieuczciwej konkurencji. Poszkodowany może żądać:
1) zaniechania niedozwolonych działań;
2) usunięcia skutków niedozwolonych działań;
3) złożenia jednokrotnego lub wielokrotnego oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie;
4) naprawienia wyrządzonej szkody, na zasadach ogólnych;
5) wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści, na zasadach ogólnych;
6) zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na określony cel społeczny związany ze wspieraniem kultury polskiej lub ochroną dziedzictwa narodowego – jeżeli czyn nieuczciwej konkurencji był zawiniony.
***
Podsumowując – fotografowanie zwierząt nie rządzi się żadnymi określonymi prawami, niezależnie od tego, jaka jest ich wartość. W konkretnych przypadkach hodowca lub właściciel takiego zwierzęcia będzie mógł wystąpić z roszczeniami przeciwko osobie, która wykorzysta „wizerunek” takiego zwierzęcia, jednak każda taka sprawa musi być analizowana indywidualnie. Trzeba też pamiętać, że o ile nie wystąpi sytuacja wyjątkowo drastyczna – jak wykorzystanie wizerunku psa należącego do jednej hodowli, do promowania innej hodowli, udowodnienie szkody i uzyskanie rekompensaty będzie bardzo trudne, często wręcz niemożliwe.
